نقشه‌كشى ، اگر مثلا در صورتى يا در درخت و عمارتى - كه البّته در خارج ، مابحذاء ( 173 ) دارد - اندك اختلافى پيدا شود ، همه كس از خواصّ و عوام ، آن خلاف را فهمد و دريابد كه مطابق با اصل نيست و عمل بىفايده خواهد بود . اين است كه مىبينيد تمام فنون در عالم ، به مرور و دهور تغيير مىپذيرد ، حتّى خطوط ؛ با اينكه خطّاطى - يعنى خوشنويسى - از همه فنون مشكلتر ، همچنين عاليتر است كه « الخطّ نصف العلم » ، مع هذا كلّه ، به واسطهء اينكه خطّ مابحذاء ندارد ، در هر دورى ، طورى بروز مىكند و خطّى تازه وضع مىشود ؛ به خلاف نقّاشى ، از روى برهان ، كه از اوّل عالم تا آخر آن ، هميشه بر يك قانون بوده و خواهد بود . خلاصه ، غرض ما از اين مطالب اين است كه همه كس را نقّاش نتوان خواند ؛ حتّى نقّاشى كه خوب نقطه و پردازكارى كند و رنگ را لطيف به كار برد ولى از روى برهان عمل ننمايد ، آن هم نقّاش نيست و امروز در كرهء زمين ، اهل فرنگستان در نقّاشى استادترند ؛ البتّه ديده‌ايد ، اكثر صورتى مىكشند ، حالت آن را مىنمايند كه معلوم مىشود صاحب آن مغموم است يا مسرور ، ساكت است يا متكلّم ، در وقوف است يا در مرور . از بعد اساتيد فرنگستان ، قليلى از ايرانى هستند متفرّقه در ممالك ايران و از شيراز معدودىاند كه نقّاشى را از روى قاعده كرده و مىكنند ؛ بدين تفصيل كه ذكر مىشود : [ 548 f ] - مرحوم ميرزا آقا « 1 » ؛ سالها در فرنگستان نقّاشى را كامل نموده ، به شيراز مراجعت كرد و فقير در نزد او ، اين علم را آموختم ؛ پس به دار الخلافهء طهران رفته ؛ وفات يافت ؛ رحمة اللّه عليه . - آقا محمّد حسين آغولى « 2 » ؛ اين فن را بنهايت تكميل كرده كه چون نقّاشان فرنگستان كار مىكند ، در اين اوقات به بمبئى اقامت دارد و شعر را خوب مىگويد ؛ تخلّصش « تركى » است . - استاد آقا كوچك ؛ از عهد كودكى تاكنون ، به آقا محمّد حسين [ آغولى ] مذكور ، انباز است و به نقّاشى ممتاز .

--> ( 1 ) . مرحوم ميرزا آقا ، در سنهء 1313 وفات نمود در طهران . ( 2 ) . آقا محمّد حسين نقاش « تركى » تخلّص ديوانى دارد ؛ اين اشعار از اوست : تو بدين حسن كه در پرده دل خلق ربايى * پردهء خلق درى گر ز پس پرده درآيى در پس پرده نهانى و جهانى به تو مايل * آه بىپرده اگر رخ به خلائق بنمايى در سر زلف گره‌گير تو مشكل شده كارم * گره ار باز كنى مشكل ما را بگشايى